Wczesnośredniowieczne gry i zabawy

Muzeum Okręgowe w Toruniu Figura skoczka (rycerza)  

  Muzeum Archeologiczne w Gdańsku Zabawki w kształcie zwierząt (na pierwszym planie kot wykonany z filcu) i miniaturowe naczynka Miniaturowe łódki i wiosełka Żetony do gier z Gniewu, ale nie wiem, gdzie osoba opracowująca wystawę widzi konika szachowego Akcesoria do gier losowych

  Muzeum w Wodzisławiu Śląskim Figurki koników datowane na XIV w. Astragal i kulka - akcesoria do gier zręcznościowych, datowane na okres XIV-XVII w. 

Pudełko do przechowywania szachowych bierek lub pionków do gry w warcaby ze zbiorów The Walters Art Museum jest kunsztownie wykonane. Sceny polowań i tańczących osób umieszczone na okładzinie i wieku są małym dziełem sztuki użytkowej w stylu wczesnorenesansowym. Pudełko pochodzi z terenów Francji lub Alzacji i datowane jest na lata 1440-1470. W 1925 r. zakupił je Henryk Walters, a w 1931 r. przekazał do muzeum. Jego wymiary to 6,3 x 15,4 x 18,5 cm. Wykonano je z drewna bukowego oraz kości słoniowej. Postaci umieszczone w osobnych polach przywodzą na myśl ówczesne karty do gry. Tu akurat przedstawiono jednego grajka i czterech mężczyzn (w tym jednego błazna) w tanecznej pozie. Uwagę zwraca sylwetka kobiety w dość frywolnym jak na tamte czasy stroju. Jej suknia ma wydatny dekolt aż do pępka oraz rozcięcie, które odkrywa nieomal całą nogę. Pudełko było zamykane na klucz. Nawet jeśli to miało zabezpieczać drogocenne bierki przed kradzieżą, to samo w sobie było nie mniej wartościowe. Próba ...

Z terenu Norwegii znanych jest sześć takich żetonów. Nie posiadają żadnych ozdób oprócz właśnie napisów runicznych. W latach 80. w Oslo natrafiono na dwa żetony. Naj jednym z nich wyryto imię Arne (Árni), na drugim widniało imię kobiety Sigrid (Sigríðr). Podobny żeton pochodzi z Bergen na zachodnim wybrzeżu Norwegii. Przedmiot wykonano z kości wieloryba i na górze ozdobiono okrągłym wzorem. Natomiast na spodzie przy krawędzi umieszczono imię męskie Viking (Víkingr). Żeton do gry z runicznym napisem Viking ze zbiorów Muzeum Historii Kultury w Oslo/ fot. Kristel Zimler/CC BY-S.A 4.0 Z Bergen pochodzi również przedmiot, na którym pismem runicznym wyryto imię Erlend i sentencję dotyczącą zakładów pieniężnych, która według Aslaka Liestøla brzmi: „od śmiałych gier w kości pochodzą wszelkiego rodzaju wyniki”. Przedmiot do gry ze zbiorów Muzeum Historii Kultury w Oslo/ fot. Kristel Zimler/CC BY-S.A 4.0 Na początku lat 70. w Tønsberg natrafiono na żeton z wyrytym imieniem Lodur (Lóðurr), znane ...

Wykopaliska archeologiczne rzadko przynoszą znaleziska w postaci zestawu gier. Podczas ubiegłorocznego sezonu wykopaliskowego na terenie pozostającego w ruinie zamku w dystrykcie Reutlingen w południowych Niemczech, znaleziono kilka pionków do gier planszowych. Najciekawszą z nich była mierząca 4 cm wysokości bierka skoczka (rycerza), na której zachowały się ślady czerwonej barwy. Elegancko i dokładnie wyrzeźbiona w porożu prezentuje styl geometryczny, w jakim do XII w. wykonywano szachowe bierki. Tego typu znaleziska są bardzo rzadkie w Europie. Poza tym znaleziono jeszcze 4 żetony do gier planszowych kkształcie stylizowanych kwiatów oraz sześcienną kostkę. Obecność takich przedmiotów w ruinach zamku nie dziwi. Umiejętność gry w szachy była jedną z siedmiu, jakie musiał posiadać rycerz. Żetony mogły być wykorzystywane do gry w warcaby lub backgammona. Wszystkie datowane są na XI-XII w. Bibliografia: Manners G.,  Medieval Game Collection Unearthed in Germany , „Antient Origins” z d...

Kamienie do gry odkryto w poprzednim sezonie wykopaliskowym w Hadrianopolis w Turcji. Datowane są na V w. n. e. Kształtem przypominają nasiona soczewicy, a każdy oznaczono innym wzorem. Jeden zwykłymi liniami na kształt równoramiennego krzyża z oczkami na końcach, drugi ośmioramienną gwiazdką. Mogły być używane w starożytnych rzymskich grach, takich jak Ludus Latrunculorum czy Duodecim Scripta. Hadrianopolis było ważnym strategicznym miejscem na wschodniej granicy Cesarstwa Rzymskiego. Wykopaliska w tym miejscu są prowadzone przez prof. Ersina Çelikbaşa z Uniwersytetu Karabük w ramach projektu „Dziedzictwo dla przyszłości”.   Bibliografia: Radley D.,  Roman strategy game pieces discovered in Hadrianopolis, Turkey , „Archaeology News. Online Magazines” z dnia 20 stycznia 2025 r., https://archaeologymag.com/2025/01/roman-strategy-game-pieces-hadrianopolis/ (dostęp 17 lutego 2025 r.)

Kościany żeton do gry znaleziono podczas wykopalisk w Bidwell West, w pozostałościach średniowiecznej zabudowy. Znalezisko datowane jest na okres XI-XIII w. Jest to okrągły żeton wykonany z krowiej żuchwy na tokarce. Wierzch ozdobiony jest koncentrycznymi kręgami oraz kółkami. Jego średnica wynosi 6 cm. Jego dekoracja i rozmiar jest podobny do innych analogicznych znalezisk z terenu Wielkiej Brytanii. Wykorzystywany był bez wątpienia do gier planszowych, np. tryktraka (ang. backgammon). Źródło informacji: Cotswoldarchaeology.co.uk

Badania prowadzone przez ekspertów z Uniwersytetu Warszawskiego dały odpowiedź na pytanie, z jakich materiałów wykonano tzw. szachy sandomierskie – jeden z najcenniejszych tego typu zabytków w Polsce. Wbrew wcześniejszym hipotezom unikatowy zestaw nie powstał z kości egzotycznych zwierząt. Na temat najnowszych ustaleń badawczych dotyczących szachów sandomierskich mówili w czwartek podczas konferencji prasowej dr Danijela Popovic z Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz dr Wojciech Rajpold z działu archeologicznego Muzeum Zamkowego w Sandomierzu. Dr Rajpold podkreślił, że szachy sandomierskie są unikatowym tego typu znaleziskiem w Polsce i jednym z niewielu podobnych w Europie. Powstały prawdopodobnie w XII lub pierwszej połowie XIII w. Odkryto je w 1962 roku na Wzgórzu św. Jakuba, podczas wykopalisk archeologicznych kierowanych przez doktora Jerzego Gąssowskiego. Jak wskazał dr Rajpold, na wyjątkowość zestawu wpływ mają dwie rzeczy. Po pierwsze zestaw jest niemal ko...

Ceramiczny jeździec na koniu, znaleziony na zamku w Landku k/Ostrawy datowany na XIV-XV w.  

Maleńka sześcienna kość do gry wykona ręcznie z kości zwierzęcej, znaleziona na stanowisku „Stare Miasto” w Ostrołęce, datowana na XII-XIV w. Ścianki oznakowano w systemie 7:7:7 (nr inw. MOO/A/233)  

Pod koniec ubiegłego roku polscy archeolodzy zakończyli sezon wykopaliskowy w Dolinie Qumayrah w górach północnego Omanu. Do najciekawszych odkryć zaliczyli wieżę w pradziejowej osadzie, ślady produkcji metalurgicznej oraz planszę do gry. Badania w Omanie prowadzone są w ramach projektu "Rozwój osadnictwa w epoce brązu i żelaza w górach północnego Omanu” (finansowanego z grantu Narodowego Centrum Nauki nr 2018/30/M/HS3/00635) pod kierownictwem Piotra Bielińskiego z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW oraz dr Sultana al-Bakriego, dyrektora generalnego ds. starożytności w Ministerstwie Dziedzictwa i Turystyki Sułtanatu Omanu. Plansza do gry z Ayn Bani Saidah podczas odsłaniania  (fot. J. Śliwa/ CAŚ UW) W minionym sezonie wykopaliskowym zespół archeologów prowadził badania na kompleksie stanowisk we wsi Ayn Bani Saidah, a datowanych na epokę brązu i żelaza. W starożytności w tym miejscu krzyżowały się ważne szlaki handlowe łączące Bat na południu i Al-Ayn na południu oraz wybrz...

Łańcuch ten zaintrygował mnie. Nie znalazłam opisu do niego. Zapewne wkładano go na szyję tym osobom, które skazano np. na pręgierz za uprawianie hazardu.

  Dom Mikołaja Kopernika w Toruniu Bąk prezentowany na wystawie „Ład i zgiełk. Życie średniowieczne przy ul. św. Anny w Toruniu”

Czy zabawa mogła odgrywać ważną rolę w życiu średniowiecznego miasta?  Na to pytanie odpowiada Paulina Romanowicz w pracy Zabawa w średniowiecznym mieście . W ostatnim czasie coraz więcej badaczy poswięca swoją uwagę zachowaniom ludycznym ludzi epoki średniowiecza. Z pewnością ma na to wpływ powiększająca się baza źródłowa wskutek przeprowadzanych badań wykopaliskowych w różnych ośrodkach miejskich przy okazji ich rewitalizacji. W ten trend wpisuje się praca Pauliny Romanowicz Zabawa w średniowiecznym mieście. Studium archeologiczne z miast południowego Bałtyku wydanej w 2016 r. Paulina Romanowicz, Zabawa w średniowiecznym mieście. Studium archeologiczne z miast południowego Bałtyku , Szczecin 2016, ss. 354 Autorka jest absolwentką studiów doktoranckich z dziedziny archeologii na Uniwersytecie Szczecińskich. Obszarem jej zainteresowań są gry, zabawy i inne rozrywki minionych epok. Owocem jej badań do doktoratu jest omawiana praca. Zabawa w średniowiecznym mieście podzielona została...

Archeolodzy z Muzeum Uniwersytetu w Bergen w kwietniu tego roku prowadzili prace wykopaliskowe w Ytre Fosse w Zachodniej Norwegii. Badając pozostałości niewielkiego grobowca z wczesnej epoki żelaza, natrafili na planszową grę. Ytre Fosse leży na dawnym żeglarskim szlaku handlowym zwanym Nordvegen, na północ od Alversund. Obszar usiany jest grobami w postaci kopców i stanowi świadectwo potęgi politycznej i handlowej jego ówczesnych mieszkańców. W interesującym grobowcu archeolodzy znaleźli trzy ceramiczne garnki, brązową szpilę, fragmenty szkła, 18 elementów planszowej gry oraz kości do gry charakterystyczne dla rzymskiej epoki żelaza (I-V w. n. e.), używane do Ludus Latrunculorum, poprzedniczki hnetafal. Uważa się, że gry odgrywały ważną rolę wśród skandynawskich elit, a znalezisko z Ytre Fosse pozwoli zgłębić to zagadnienie. Zapraszam do obejrzenia krótkiego filmu z wykopalisk. Niestety nie umiem go wstawić tu na blogu Bibliografia: 1,700-Year-OldBoard Game Found In Norwegi...

Latem ubiegłego roku na pływowej wyspie u wybrzeży północno-wschodniej Brytanii, Lindisfarne, zespół archeologów z Durham University i DigVentures prowadził wykopaliska. We wrześniu znaleźli tam unikatowy pionek do wikińskiej gry typu tafl. Fot. DigVentures and Durham Universtiy Szklany pionek jest drugim tego typu znaleziskiem na Wyspach Brytyjskich. Wcześniej wykonany z tego samego materiału pionek znaleziono w Szkocji, na wzgórzu Pictish w Dundurn. Ten z Lindisfarne wykonano z półprzezroczystego niebieskiego i białego szkła i ozdobiono białymi aplikacjami - kuleczkami. Dlatego interpretuje się go jako pionek prezentujący króla w wikińskiej grze hnefatafl i jego obecność wiąże się z wikińskim napadem na miejscowy klasztor w roku 793. Fot. DigVentures and Durham Universtiy Część badaczy jest  jednak   zdania, że wikińskie gry typu tafl były na Wyspach o wiele wcześniej znane zanim jeszcze Wikingowie rozpoczęli na dobre ich podbój. Klasztor był usytuowany nie...

Zakochani zawsze szukali pretekstu i okazji do spędzenia nieco czasu we dwoje. W średniowieczu, epoce pełnej zakazów i nakazów jeżeli chodzi o stosunki damsko-męskie, zawsze znaleźli sposób, by spędzić czas z dala od chociażby opiekunów dziewczyny lub zamężnej kobiety. Jest to temat rzeka, zatem skupię się jedynie na jego wąskim wycinku związanym z ideałem miłości dwornej. Miłość dworna jest w pewnym sensie wynalazkiem/wzorcem zachowań zrodzonym na południu XII-wiecznej Francji będących odpowiedzią na lansowaną przez Kościół bratnią miłość między małżonkami, w której nie mogło być miejsca na żadne erotyczne tęsknoty i emocje.Małżeństwo było jedynie instytucją "prawie polityczną".  XII w. jest momentem, w którym nastąpiła do pewnego stopnia emancypacja kobiet. Ich opiekunowie - ojcowie czy mężowie - wyruszali na dalekie wyprawy krzyżowe przez co zyskiwały poczucie niezależności, wyższości i stawały się dominujące w społeczeństwie. Stąd narodził się schemat idealnej miłości...

Zima w pełni. Za pasem również ferie zimowe, które mnie osobiście kojarzą się z godzinami spędzanymi na zabawie w śniegu i na dzikich lodowiskach (jeżeli chodzi o te ostatnie – nie musicie brać ze mnie przykładu). Czy zastanawialiście się kiedykolwiek, jak te zabawy wyglądały ok. 800 lat temu? Bitwa na śnieżki Bitwa na śnieżki wyglądała z całą pewnością identycznie jak dzisiaj – ich lepienie nie wymaga przecież specjalnych umiejętności. Z pewnością była to zabawa bardzo popularna.  Fresk "Styczeń" w zamku Buonconsiglio w Trydencie autorstwa Czecha Venceslao z ok. 1405-1410 r. (Domena Publiczna) Łyżwy Najstarsze łyżwy pochodzą z terenu Szwajcarii i liczą ok 5 tys. lat. Jednak to kraje północy – Szwecja, Norwegia a zwłaszcza pełna jezior Finlandia – przyczyniły się do ich rozpowszechnienia. Pierwsze łyżwy wykonywano ze zwierzęcych kości, zwłaszcza końskich i bydlęcych, rzadziej z kości łosia lub świni. Ze względu na kształt wykorzystywano kości śród...